lên đông xuống đoài

đi một ngày đàng, học mấy sàng …

Trăng xanh chỉ có ở Nga / Than biến thành củi, cóc ra con mèo

Phạm Vũ Lửa Hạ

Hổm rày, cái dòng kẻ chấm cỏn con khiến thiên hạ tranh cãi kịch liệt cả trên báo chính thống lẫn trên mạng. Kẻ chê dịch sai, người khen dịch đúng. Thiết nghĩ, vấn đề không phải là “đúng / sai”, mà là “hay/dở”.  Nhân vụ này chợt nghĩ tới chuyện dịch thành ngữ. Trước khi đi xa hơn, thử coi vài ví dụ sau.

  • Một blogger là phiên dịch và biên dịch cho cặp ngôn ngữ Ba Lan–Anh có một bài viết khá lý thú về chuyện dịch thành ngữ. Ví dụ, “once in a blue moon” (nghĩa đen: một lần trong kỳ trăng màu xanh) nếu dịch sát từng chữ thành “raz na niebieski księżyc” thì người Ba Lan không hiểu. Thay vì thế, “raz na ruski rok” (nghĩa đen: một lần trong năm Nga) là thành ngữ trong tiếng Ba Lan sát nghĩa nhất. Còn trong tiếng Việt là “năm thì mười họa” hoặc “năm thuở mười thì”.  Không biết thành ngữ Ba Lan còn có ẩn ý văn hóa gì do lịch sử giữa hai nước Ba Lan và Nga, nhất là thời kỳ Liên Xô chiếm đóng / cai trị Đông Âu sau Chiến tranh Thế giới Thứ Hai? Đoán mò như vậy vì trong tiếng Anh có nhiều cụm từ với thành tố Dutch với nghĩa tiêu cực / mỉa mai / miệt thị … (tỉ như Dutch courage, go Dutch hoặc Dutch treat / date, và Dutch disease) được xem là xuất phát từ mối hiềm khích Anh–Hà Lan trong những cuộc chiến tranh giữa hai nước hồi thế kỷ 17 và 18.
  • Ta sẽ mạnh dạn dịch “carry (take) coals to Newcastle” thành “chở than về Newcastle” nếu giả định là người Việt biết Newcastle là xứ chuyên sản xuất than. Bằng không, lại phải chua thêm một lời giải thích. (Người Việt không chừng biết nhiều hơn về đội Newcastle United, chí ít là qua danh thủ Alan Shearer). Do vậy, có lẽ người dịch giỏi nghề sẽ chọn “chở củi về rừng”.
  • Hôm nọ có bạn hỏi cách dịch “bắt cóc bỏ đĩa”. Trong khi chưa nghĩ ra lối nói nào thật sát nghĩa trong tiếng Anh, mình tạm đề xuất “to square a circle”. Chưa hài lòng, mình hỏi thêm vài người đi trước, thì được chỉ một cách nói tương đương về cả nghĩa lẫn hình tượng: “to herd cats”. (Ví dụ:Managing volunteers from fourteen different organizations is like herding cats.”) Định nghĩa của Wikipedia: “An idiomatic saying that refers to an attempt to control or organize a class of entities which are uncontrollable or chaotic. Implies a task that is extremely difficult or impossible to do, primarily due to chaotic factors.” Như vậy rất gần với định nghĩa “bắt cóc bỏ đĩa” trong Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên: “ hành động tập hợp mãi mà không đạt được kết quả, được người nọ lại mất người kia” (Ví dụ: “Tìm được đứa nọ thì đứa kia lại đi đâu mất, chẳng khác nào bắt cóc bỏ đĩa.”)
  • Quả là khó dịch tựa phim “The Bucket List” nếu không biết thành ngữ “kick the bucket” nghĩa là “chết”. Dịch là “Niềm sống” kể cũng đạt vì phim kể về hai ông bạn già sắp chết vì bệnh muốn tận hưởng quãng đời còn lại với những cuộc chơi trước nay chưa từng thử. Trở lại với “kick the bucket”, chắc chẳng ai dịch “đá cái xô”, để rồi phải giải thích dông dài về từ nguyên. (Có một giả thuyết [chưa ngã ngũ] là người treo cổ tự tử thường đứng trên cái xô úp ngược, đá cái xô là xong.) Cũng chẳng ai dịch đơn giản là “chết”. Khái niệm này ở xứ nào cũng có, và ngôn ngữ nào cũng có nhiều cách diễn đạt từ trang trọng tới thông tục. Bước tiếp theo là tìm cụm từ tương đương về cả nghĩa lẫn văn phong. Có người đề nghị dịch sang tiếng Pháp là “casser sa pipe” (làm/cắn bể cái tẩu), tuy nhiên cần lưu ý “kick the bucket” là lối nói thông tục của người Mỹ. Về ấn tượng hình ảnh và âm thanh thì cụm từ tiếng Pháp gần với kiểu nói của người Anh “pop one’s clogs” (làm gãy đôi guốc). Qua tiếng Đức, một câu như “John kicked the bucketđược đề nghị dịch thành “John biss ins Gras” (John cắn cỏ”). Cách nói này lại gần với một thành ngữ tiếng Anh khác cùng nghĩa là “bite the dust”(nghĩa đen “cắn bụi”, hay gần với từ lóng “ăn đất” của ta). Còn tiếng Việt thì sao? Theo Bằng Giang (Tiếng Việt phong phú, Nhà xuất bản Văn hóa, năm 1997, trang 20), khái niệm “chếtcó hơn 1,001 cách diễn đạt. Vậy chỉ còn việc tìm cách nói phù hợp nhất thể hiện hàm ý hơi suồng sã. “Ngoẻo / ngủm củ tỏi / đi bán muối …” có lẽ thích hợp hơn các uyển ngữ mang màu sắc tôn giáo như “về với Chúa / về miền cực lạc” (cách này có lẽ gần với “meet one’s maker”), hay kiểu nói nặng ảnh hưởng lịch sử hay ý thức hệ như “đi gặp cụ Các Mác và cụ Lê-nin”. Ngoài ra, ngữ cảnh (context) sẽ giúp quyết định lựa chọn nào thích hợp nhất trong tổng thể toàn văn bản.
  • Trong một bài trên Better Bibles Blog, tác giả Mike Sangrey yêu cầu độc giả thử dịch [sang tiếng Anh] thành ngữ tiếng Estonia “sääsest elevanti tegema” (to make an elephant out of a gnat; biến muỗi thành voi), và thành ngữ tiếng Phần Lan “tehdä kärpäsestä härkänen” (to make a bull out of a fly; biến ruồi thành bò). Thành ngữ sát nghĩa nhất trong tiếng Anh là “to make a mountain out of a molehill” (biến đụn đất thành núi). Yếu tố tương đương ở đây là “từ chuyện nhỏ / không đáng bàn biến thành chuyện lớn / tranh cãi ầm ĩ”. Và hẳn nhiên, trong tiếng Việt ta nghĩ ngay tới “chuyện bé xé to”.

Thành ngữ đa phần là kết tinh của bao thế hệ trong nền văn hóa sử dụng thứ tiếng đó, nên đừng nghĩ là sáng tạo riêng của một tác giả nào đó rồi gắng suy diễn ẩn ý này nọ để dịch. Tất nhiên, cũng có một số ngoại lệ khi tác giả là người đi tiên phong về một lối diễn đạt về sau trở nên phổ biến. (Mình không nghĩ Nabokov sáng chế ra thành ngữ “on the dotted line”.)

Dịch thuật nói chung là tìm cách diễn đạt tương đương giữa ngôn ngữ nguồn và ngôn ngữ đích; tương đương về từ vựng, văn phạm, cú pháp, và văn phong sao cho thể hiện sát nhất ý tưởng trong bản gốc. Để được vậy, lắm khi ta phải chấp nhận hy sinh ít nhiều. Riêng dịch thành ngữ càng hy sinh nhiều hơn. May mắn lắm mới tìm được cái tương đương về cả cú pháp lẫn ẩn dụ như trong ví dụ “bắt cóc bỏ đĩa” nói trên. Ta thường gặp may khi dịch xuôi (sang tiếng mẹ đẻ) hơn khi dịch ngược (sang thứ tiếng khác). Người dùng tiếng Việt là tiếng mẹ đẻ dịch cụm từ “to herd cats” sang tiếng Việt thì sẽ dễ liên tưởng hình ảnh mèo chạy loạn xạ với cóc nhảy tứ tung, hơn là ngược lại.

Dịch thành ngữ tựu chung là tìm tòi lối nói sao cho thanh thoát, tự nhiên, và dễ hiểu nhất với người đọc. Đối đế lắm mới dịch sát từng từ, và phải giải thích ẩn ý. Mượn thuật ngữ của John Rawls, người dịch nên lấy tấm mạng vô minh (veil of ignorance) phủ lên bản dịch, nên giả định là người đọc không biết ngoại ngữ. Việc này đòi hỏi người dịch có kiến thức nền tảng về văn hóa của cả hai ngôn ngữ, kỳ công tra cứu nhiều nguồn khác nhau, và một chút may mắn như nói trên. Không người dịch nào muốn bị chê là dịch máy móc như … Google. Công cụ Google Translate có siêu cỡ nào cũng không bao giờ thay thế được con người. Nếu không tin, thử lấy vài ví dụ trong bài này cho vô đó dịch xuôi dịch ngược sẽ thấy. (Nhân tiện, có bài này khá hay về những trường hợp Google Translate dịch ngô nghê từ tiếng Đức sang tiếng Anh.)

Disclosure: Mình chỉ biết tiếng Anh và một chút tiếng Pháp, còn mấy ngoại ngữ khác đề cập trong bài thì không. Chỉ sử dụng ví dụ (có giảng giải qua tiếng Anh) ở những nguồn dẫn trong bài, nên có thể có độ chênh ngữ nghĩa.

URL: http://phamvuluaha.wordpress.com/2012/04/27/idiom-translation/

12 comments on “Trăng xanh chỉ có ở Nga / Than biến thành củi, cóc ra con mèo

  1. NGUYỄN HỮU THƯ
    27/04/2012

    Thân gửi anh Hạ,

    Tôi đọc bài viết này với một tâm trạng đồng cảm và thích thú vì nhiều năm nay cùng với các bạn học viên tại các ngân hàng nơi tôi cộng tác đều cố gắng dịch một số tài liệu chuyên ngành NGÂN HÀNG – từ tiếng Anh sang tiếng Việt – nhằm mục đích phổ biến rộng rãi đến các bạn dồng nghiệp khác, tôi cũng gặp rất nhiều khó khăn trong cách dịch các cụm từ / thuật ngữ chuyên ngành NGÂN HÀNG – tuy không phức tạp bằng việc DỊCH CÁC THÀNH NGỮ như anh nêu trên, nhưng nếu dịch mà không hiểu rõ các thuật ngữ này thì người đọc cũng không sao hiểu được , hay là dịch rất ngây ngô .

    Xin phép anh cho tôi được share bài viết này với các thân hữu của tôi .

    Cám ơn anh rất nhiều .

    NGUYỄN HỮU THƯ

    • sumfir
      27/04/2012

      Bác cứ tự nhiên.

    • sumfir
      27/04/2012

      Dịch chuyên ngành càng khó, vì phải học và hiểu ngành đó. Nhất là mảng tài chính / ngân hàng, nhiều khi không có cách diễn đạt tương đương vì thị trường này ở ta kém phát triển hơn.

  2. Hợp Lưu
    28/04/2012

    Liệu dịch có xóa đi được cái “khoảng cách” giữa một nền văn hóa hậu (chậm) tiến với một nền văn hóa tiên tiến không?

  3. Truong Dinh Toe
    30/04/2012

    Toi nhan duoc bai nay qua Facebook. Vi duong song o Ba Lan, nen gop vui voi cac bac vai loi. Dau tien muon noi la “Trang Xanh” khong chi co o Nga. Day la tu thien van chi hien tuong rat it xay ra, nhieu nam moi co mot lan, do la: trang tron lan thu hai trong mot thang! “Trang Xanh” lan cuoi xay ra ngay 31 thang 12 nam 2009. Vay cau “once in a blue moon” chi viec it khi xay ra, phai dich: “Trang Xanh moi co mot lan” – dong nghia voi cau “nam thi muoi hoa” cua ta. hoac nhu nguoi Ba Lan: “Ca nam Nga moi co mot lan”, Tai sao nguoi Ba Lan lai noi “Nam Nga”? Nguoi Nga theo truyen thong dung duong lich cu (goi la lich Julius do thu linh La Ma Julius Sesar an dinh tu dau cong nguyen), cham so voi duong lich ta duong dung (goi la lich Gregore do giao hoang Gregore cai cach vao the ky XVII) hon mot thang. Nam moi, le giang sinh… cua Nga tat nhien muon so voi Ba Lan (va Tay Au), khien ngay xua nguoi ta co cam giac “Nam Nga” dai hon nam binh thuong. Vi the ho moi thay khai niem “Trang Xanh” it nguoi biet bang “Nam Nga”.

    • sumfir
      30/04/2012

      Cảm ơn bác góp ý với thông tin khoa học rất lý thú. Tựa đề bài này chỉ muốn trào phúng chút chơi, chứ không nhằm dịch thành ngữ đó như vậy.

  4. toandonguyenkhanh
    15/05/2012

    Em đang tìm câu thành ngữ: “Ăn vóc học hay” bằng tiếng Anh mà không thấy. Các bác giúp em với. Cám ơn các bác nhiều nhiều!

  5. Hongnguyen
    17/10/2012

    Chao Thay, em la hoc tro cua thay, khoa Sinh ( khoa 92-96) truong Dai hoc Tong hop. Lop em duoc thay day mon tieng anh chuyen nganh, nhung gio day tieng anh cua Thay tui em khong bao gio quen duoc, nhat la cac bai dich cua Thay. Doc bai nay lam em nho lai nhung cau tuc ngu ma thay da day tui em gan 20 nam truoc. Hom nay em lai doc duoc cac bai cua Thay mot cach that tinh co va vo cung hanh dien ve Thay. Chuc Thay va Gia dinh luon manh khoe va hanh phuc.

    • sumfir
      17/10/2012

      Cám ơn em ghé chơi. Rất vui được gặp lại người quen cũ.

  6. Minh
    30/11/2012

    Tôi chép bài này về trang tìm hiểu từ nguyên nhé. Cám ơn nhiều.

    • sumfir
      30/11/2012

      Bác cứ tự nhiên. Bài này lâu rồi mà.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Information

This entry was posted on 27/04/2012 by in Dịch là phản dịch.

Vui lòng không tự tiện đăng lại bài từ blog này nếu chưa được phép! Nếu được phép đăng lại, xin trích dẫn nguồn đầy đủ!

Email: lendongxuongdoai AT gmail DOT com; hoặc gởi yêu cầu bằng lời bình trong bài cụ thể.

Người tự trọng sẽ không cư xử như trong bài "Về một cách hành xử đường phố".

Chuyên mục

Lưu trữ

Đọc nhiều trong ngày

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 331 other followers

%d bloggers like this: