Cao hơn chút nữa cao hơn chị

Bà con theo dõi thời sự làng dịch đã phát ngán vì vụ phê bình bản dịch Lolita chỉ xoay quanh cái dòng kẻ chấm.  Nhưng trên Tiền Vệ, tác giả Hoàng Anh vừa mới có một bài phê bình khá chi li vạch ra những lỗi khác trong bản dịch của Dương Tường.  Thế nào là lỗi thì tùy định nghĩa của mỗi người. Xin nói trước là mình không bênh vực Dương Tường. (Từ đầu, mình đã không ưng cách dịch “on the dotted line”).  Đồng ý là nhiều chỗ tác giả có cái lý riêng về “hay/dở”. Mình chỉ quan tâm tới chuyện “đúng/sai”, còn “hay/dở” thì ít khi đụng tới vì rất chủ quan. Mình thấy trong nhận xét đầu tiên có cái cần coi lại.

Trăng xanh chỉ có ở Nga / Than biến thành củi, cóc ra con mèo

Phạm Vũ Lửa Hạ

Hổm rày, cái dòng kẻ chấm cỏn con khiến thiên hạ tranh cãi kịch liệt cả trên báo chính thống lẫn trên mạng. Kẻ chê dịch sai, người khen dịch đúng. Thiết nghĩ, vấn đề không phải là “đúng / sai”, mà là “hay/dở”.  Nhân vụ này chợt nghĩ tới chuyện dịch thành ngữ. Trước khi đi xa hơn, thử coi vài ví dụ sau.

• Một blogger là phiên dịch và biên dịch cho cặp ngôn ngữ Ba Lan–Anh có một bài viết khá lý thú về chuyện dịch thành ngữ. Ví dụ, “once in a blue moon” (nghĩa đen: một lần trong kỳ trăng màu xanh) nếu dịch sát từng chữ thành “raz na niebieski księżyc” thì người Ba Lan không hiểu. Thay vì thế, “raz na ruski rok” (nghĩa đen: một lần trong năm Nga) là thành ngữ trong tiếng Ba Lan sát nghĩa nhất. Còn trong tiếng Việt là “năm thì mười họa” hoặc “năm thuở mười thì”.  Không biết thành ngữ Ba Lan còn có ẩn ý văn hóa gì do lịch sử giữa hai nước Ba Lan và Nga, nhất là thời kỳ Liên Xô chiếm đóng / cai trị Đông Âu sau Chiến tranh Thế giới Thứ Hai? Đoán mò như vậy vì trong tiếng Anh có nhiều cụm từ với thành tố Dutch với nghĩa tiêu cực / mỉa mai / miệt thị … (tỉ như Dutch courage, go Dutch hoặc Dutch treat / date, và Dutch disease) được xem là xuất phát từ mối hiềm khích Anh–Hà Lan trong những cuộc chiến tranh giữa hai nước hồi thế kỷ 17 và 18.

Biến riêng thành chung (2)

Phạm Vũ Lửa Hạ

2. Từ tên nhân vật hay địa danh hư cấu trong văn học hay truyền thuyết

Nhà văn Anh Conan Doyle (1859-1930) đã sáng tạo ra thám tử Sherlock Holmes có biệt tài phá án. Khả năng điều tra tuyệt vời nhờ vào năng khiếu quan sát và suy luận (đôi khi chẳng cần phải rời khỏi nhà) của ông đã làm kinh ngạc cảnh sát và cả ông bạn bác sĩ Watson. Người ta thường nói “Elementary, my dear Watson” khi nghĩ rằng có thể dễ dàng giải quyết chuyện gì đó, dù Holmes không hề nói câu đó trong bất cứ truyện nào. Còn khi cảm thấy không giải quyết được, người ta lại nói “I’m afraid I’m no Sherlock Holmes”.

Năm 1816, thi sĩ Anh Samuel Taylor Coleridge (1772-1834) viết bài thơ “Kubla Khan” trong đó mô tả Xanadu, một chốn hoang đường đẹp đến mức lý tưởng. Dù là một địa danh hư cấu, Xanadu được lấy cảm hứng từ một cung điện của Hốt Tất Liệt (Kublai Khan, 忽必烈), cháu nội của Thành Cát Tư Hãn (Genghis Khan, 成吉思汗). Sau này, Xanadu mang nghĩa thiên đường hạ giới.

Biến riêng thành chung (1)

Phạm Vũ Lửa Hạ

Trong tiếng Việt, ta vẫn thường nghe những cách nói như máu Hoạn Thư, đồ Sở Khanh, nóng như Trương Phi … Tiếng Anh cũng có rất nhiều từ ngữ xuất phát từ tên riêng. Đằng sau những từ ngữ như thế là cả một kho chuyện lý thú mang dấu ấn không những của văn hóa Anh, Mỹ và các nước nói tiếng Anh, mà cả văn hóa Hy-La. Bài này nói về một số trường hợp biến tên riêng thành “tài sản” chung của tiếng Anh, nhưng không bàn đến những thuật ngữ khoa học như pasteurize, mesmerize, Celsius … Phần lớn những ví dụ trong bài này lấy từ một vài chương trình Special English của đài VOA năm xưa.

1. Từ tên nhân vật hay địa danh có thật trong lịch sử

Tại làng Blarney, nam Ireland, có Lâu đài Blarney nổi tiếng với Hòn đá Blarney; theo truyền thuyết, ai hôn vào hòn đá đó sẽ gặp may mắn và có tài “thuyết khách”. Hồi thế kỷ 17, Lâu đài Blarney đã được chủ nhân đồng ý giao nộp cho quân Anh. Nhưng nhà quý tộc này đã khéo kiếm cớ lần lữa ngày giao nộp đến nỗi vào lần cuối cùng nghe ông ta viện cớ, Nữ hoàng Elizabeth thốt lên: “This is just more of the same Blarney”. Từ đó, blarney mang nghĩa lời dụ dỗ / nịnh nọt / tán tỉnh ngon ngọt.

Annabel Lee – Lý-Lệ-An

Trong các món dịch, có lẽ dịch thơ là khó nhất. Mình chẳng có khiếu thơ nên chẳng dám đụng vô, trừ những lần “ngu dại” thời đi học để kiếm điểm với người ta. Ngay từ hồi đó đã biết sợ món này vì được đọc nhiều bài sonnet do Thái Bá Tân dịch, rồi tới những bản dịch hết sẩy của các bậc tiền bối. Một ví dụ là bài “Annabel Lee” của Edgar Allan Poe. Hơn 20 năm trước, mình đọc bản dịch trong English for Today (Quyển 4?), nay tình cờ tìm lại được trên VOA Tiếng Việt. Ở đó còn có bản dịch “The Raven” (Con quạ).

Chuyện dịch thuật: “Ai chăm lo hương khói cho chùa này?”

Phạm Vũ Lửa Hạ

Sau khi đăng bài về sách mới của Lưu Hiểu Ba, mình được bác Bùi Xuân Bách mách cho biết GS Nguyễn Huệ Chi có dịch một chùm thơ tình của Lưu Hiểu Ba. Bản dịch bài “Khát vọng xa chạy cao bay  – Tặng vợ” có câu “Ngón chân em không tách lìa ra”, với chú thích khá lý thú: “theo dịch giả Bùi Xuân Bách, có lẽ tác giả dùng biểu tượng này để chỉ  trạng thái người phụ nữ chưa đến lúc hưng phấn cao độ. Ngày xưa phụ nữ bó chân, các ngón dính sát với nhau, chỉ đến lúc thật hưng phấn mới tõe hết ra”.  Dịch đến vậy quả là tầm cao thủ, là một ví dụ của kỳ công đào sâu hơn nghĩa bề mặt để lột tả “ý tại ngôn ngoại” (between the lines) của bản gốc. Bài viết sau đây không có tham vọng học thuật cao siêu gì, mà chỉ góp nhặt linh tinh những chuyện liên quan đến vận dụng hiểu biết văn hóa trong dịch thuật. Trừ vài ví dụ gần đây, những phần  khác trong bài trích từ bản thảo viết hồi xưa (khoảng 1997-1998) nhưng chưa công bố.

Đi tìm thương hiệu ăn tiền

Xưa kia, Shakespeare từng nói đại ý rằng hoa hồng dù có gọi bằng tên gì cũng thơm như nhau. Ngày nay, dân tiếp thị có thể phản bác điều đó vì theo họ, hoa hồng phải gọi đúng tên mới … thơm. Hay nói theo đúng ngôn ngữ chuyên ngành, mùi thơm chỉ được thưởng thức khi hoa hồng có một thương hiệu được tạo dựng và bảo vệ kỹ càng. Tìm được thương hiệu hay và lâu bền là một kỳ công. Chả trách các công ty chuyên về đặt tên cho sản phẩm hay doanh nghiệp có thể lấy lệ phí đến hàng chục ngàn đô-la cho một cái tên ăn tiền. Để tìm ra một cái tên ấn tượng và có giá trị lâu dài, cần lưu ý những điểm sau.